رکود بی‌سابقه در بازار خودرو؛ رشد قیمت‌ها در غیاب خریدار

بازار خودروی ایران در هفته‌های اخیر وارد مرحله‌ای از رکود عمیق معاملاتی شده است؛ وضعیتی که در آن نه خریدار تمایلی به ورود دارد و نه فروشنده انگیزه‌ای برای عرضه نشان می‌دهد. در حالی‌ که نرخ تورم عمومی و انتظارات تورمی در اقتصاد کشور همچنان بالاست، معاملات خودرو تقریباً به‌طور کامل متوقف شده و بسیاری از فعالان اقتصادی از این وضعیت با عنوان رکودتورمی یاد می‌کنند؛ شرایطی که در آن قیمت‌ها به‌دلیل افزایش هزینه‌های تولید بالا می‌رود، اما به‌سبب کاهش قدرت خرید مردم، تقاضا از بازار حذف می‌شود.

اقتصاددانان می‌گویند، خودرو به کالایی نیمه‌لوکس تبدیل شده که سهم زیادی از هزینه زندگی خانوارها را به خود اختصاص می‌دهد. در شرایط فعلی، بسیاری از مردم ترجیح می‌دهند دارایی‌های خود را به بازارهایی با نقدشوندگی بالاتر مانند طلا و ارز منتقل کنند؛ بازارهایی که بازدهی سریع‌تر و ریسک کمتری نسبت به خودرو دارند.

چرخه معیوب تولید گران و تقاضای ضعیف

به‌رغم افت محسوس معاملات، قیمت خودرو در بازار کاهش نیافته است؛ موضوعی که برخلاف منطق عرضه و تقاضا به نظر می‌رسد. کارشناسان علت این وضعیت را در افزایش هزینه تولید، رشد نرخ ارز و بالا بودن قیمت مواد اولیه جست‌وجو می‌کنند. تولیدکنندگان برای ادامه فعالیت ناچارند قیمت محصولات خود را بالاتر از هزینه تولید تعیین کنند، اما از سوی دیگر، سطح درآمد عمومی جامعه پاسخگوی این قیمت‌ها نیست.

نتیجه این چرخه معیوب، بازاری است که ظاهراً در تلاطم قیمتی قرار دارد اما در واقع در نقطه‌ای ایستا و قفل‌شده باقی مانده است؛ جایی که خودروسازان با هزینه‌های سنگین تولید روبه‌رو هستند و مصرف‌کنندگان نیز توان خرید ندارند.

تغییر مسیر نقدینگی؛ از خودرو به طلا و دلار

در سال‌های اخیر، رفتار سرمایه‌گذاران خرد تغییر قابل‌توجهی داشته است. خودرو که روزگاری به‌عنوان پناهگاه امن سرمایه در برابر تورم شناخته می‌شد، اکنون جای خود را به بازارهای طلا و ارز داده است. بسیاری از خریداران ترجیح می‌دهند سرمایه خود را در دارایی‌هایی با بازده سریع‌تر نگهداری کنند، زیرا خودرو دیگر تضمین افزایش ارزش ندارد.

به این ترتیب، جریان نقدینگی از بازار خودرو خارج و به سمت دارایی‌های قابل‌معامله و پرنوسان هدایت شده است. در چنین فضایی، رکود در معاملات خودرو نه‌تنها نشانه ضعف تقاضای مصرفی، بلکه نشانه تغییر جهت سرمایه‌گذاری در اقتصاد ایران است.

گذری بر روند چندساله بازار خودرو در ایران

از زمان آغاز تحریم‌های ثانویه در سال ۱۳۹۷، بازار خودرو ایران دوره‌ای پرنوسان را تجربه کرده است. در آن زمان با جهش نرخ ارز و کاهش عرضه خودروهای وارداتی، خودرو به ابزاری برای حفظ ارزش دارایی تبدیل شد و موجی از تقاضای سرمایه‌ای شکل گرفت.

در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹، هم‌زمان با رشد نقدینگی و تداوم تحریم‌ها، انتظارات تورمی تثبیت شد و خودرو از کالای مصرفی به کالایی سوداگرانه تبدیل شد. طرح‌های فروش قرعه‌کشی خودروسازان نیز با ایجاد اختلاف قیمت میان کارخانه و بازار، عطش خرید را دوچندان کرد. اما از سال ۱۴۰۰ به بعد، با کاهش قدرت خرید و افزایش هزینه‌های تولید، بازار وارد رکود تورمی شد.

در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، بحران ارزی و جهش نرخ دلار موجب رشد دوباره قیمت‌ها شد، اما هم‌زمان تقاضای واقعی کاهش یافت. در سال ۱۴۰۳ نیز فروکش‌کردن هیجانات سفته‌بازانه و بلاتکلیفی سیاست‌های خودرویی، از جمله آزادسازی واردات و قیمت‌گذاری جدید، باعث شد بازار در وضعیت انتظار و رکود باقی بماند.

دیدگاه کارشناسان؛ بازار خودرو در تله رکود تورمی

مرتضی افقه، استاد دانشگاه و کارشناس اقتصادی، وضعیت فعلی را نتیجه ساختارهای ناکارآمد در بخش تولید می‌داند و می‌گوید: «هزینه تولید در ایران به‌طور مداوم افزایش یافته اما درآمد مردم رشد نکرده است. وقتی پولی برای خرید وجود ندارد، حتی اگر کالا تولید شود، خریداری ندارد و بازار قفل می‌شود.» او تاکید دارد که رکودتورمی زمانی رخ می‌دهد که افزایش قیمت‌ها ناشی از هزینه تولید باشد نه افزایش تقاضا، در نتیجه مردم تنها کالاهای ضروری را در سبد خرید خود نگه می‌دارند و از خرید کالاهای بادوامی مانند خودرو صرف‌نظر می‌کنند.

سهراب دل‌انگیزان، دیگر استاد دانشگاه، نیز بر نقش دو عامل نرخ ارز و قیمت کارخانه‌ای خودرو در تعیین قیمت‌های بازار آزاد تأکید می‌کند و می‌گوید: «در حالی‌ که نرخ ارز در سطوح بالا تثبیت شده و قیمت کارخانه‌ای خودرو نیز رشد کرده، معاملات کاهش یافته است. مردم خودروهای موجود خود را حفظ می‌کنند و نقدینگی مازاد را به سمت بازار طلا و دلار می‌برند.»

جمع‌بندی؛ بازاری در انتظار تغییر سیاست‌ها

بازار خودروی ایران اکنون در وضعیتی قرار دارد که نه کاهش قیمت محتمل است و نه افزایش تقاضا. ترکیب هزینه بالای تولید، رکود درآمدی خانوارها و بی‌اعتمادی سرمایه‌گذاران به سیاست‌های اقتصادی، این صنعت را در حلقه‌ای از رکود تورمی مزمن گرفتار کرده است.

در شرایط کنونی، تنها با اصلاح سیاست‌های تولید، شفاف‌سازی در قیمت‌گذاری، و افزایش قدرت خرید جامعه می‌توان امید داشت که این بازار از وضعیت رکود خارج شود. تا آن زمان، بازار خودرو همچنان در سکوت و بی‌معامله، یکی از نمادهای آشکار رکود اقتصادی کشور باقی خواهد ماند.